Forensische Psychologie Blog

Een van mijn collega’s bezocht laatst een congres over trauma en dissociatie. Voor diegenen die het niet weten: dissociatie verwijst naar een tijdelijke ontregeling van het bewustzijn. Het komt geregeld voor. Bij patiënten, maar ook bij gezonde mensen. Denk aan het verhaal van een van je vrienden die zich niet meer herinnert hoe hij naar huis is gereden.

Volgens veel clinici zijn trauma en dissociatie nauw met elkaar verbonden. Die gedachte is omstreden. In ons land is daar veel en met redenen omkleed over geschreven. Dissociatie, zo zeggen veel wetenschappers, heeft eerder te maken hebben met een labiel cognitief apparaat dan met trauma. Mijn collega Dalena van der Kloet vond dat die cognitieve labiliteit vooral te maken heeft met een ontregeld slaap-waak ritme.  Ik bedoel maar te zeggen: er zijn ideeën en er zijn onderzoeksgegevens. Maar clinici lijken zich er weinig van aan te trekken; het is alsof je tegen een muur spreekt.

Wat ik vooral alarmerend vond is dat tijdens dat congres jonge kinderen ter sprake kwamen. Een clinicus beweerde dat zulke kinderen een dissociatieve identiteitsstoornis – voorheen multiple persoonlijkheid genoemd – kunnen oplopen van een trauma. Haar slide: “The freeze state in the face of overwhelming foetal and infant trauma without a safe attachment figure is the delivery room for infant dissociative states”.

Het gaat om jonge kinderen, die niet eens de verbale mogelijkheid hebben om de therapeut tegen te spreken. En daarom heeft de therapeut altijd gelijk. Het idee is dat een baby of peuter met een multiple persoonlijkheid op het ene moment “Lieve Jimmy” is en op het andere moment “Stoute Harry”. Hoe zou je kunnen aantonen dat een baby geen multiple persoonlijkheid heeft?

Het laat allemaal mooi zien dat ondanks alle kritische artikelen over trauma en dissociatie, doctrinaire ideeën hierover springlevend zijn. Doen wij iets fout dan? Waarschijnlijk niet. Volgens de Amerikaanse psycholoog Scott Lilienfeld en zijn collega’s is het slopen van doctrines nu eenmaal ontzettend moeilijk. Wat kunnen we wel doen? Tijd voor een nieuw en kritisch boek.

Hij is een kenner van het autobiografische geheugen. Ik heb het dan over Douwe Draaisma; hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen en gevierd auteur. Want inderdaad: meerdere bestsellers staan er inmiddels op zijn naam. Neem bijvoorbeeld “Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt”. Vertaald in twintig talen en ontving meerdere (inter)nationale onderscheidingen.  In het boek worden de feiten en raadsels van het geheugen in rap en leesbaar tempo besproken. Fascinerende materie die prachtig wordt beschreven.

Op 18 juni is Draaisma te beluisteren in Maastricht en wel tijdens het Forensische Psychologie Update congres. Hij zal dan een keynote lezing geven over hoe gevaarlijk het kan zijn om daders een psychische stoornis toe te dichten; vooral als we – en dat is tegenintuïtief – teveel informatie over hen hebben. 

Er zijn hersenwetenschappers die menen dat de oorzaak van zedendelinquentie exclusief moet worden gezocht in het brein. Soms zouden zedendelinquenten geboren worden met afwijkende hersenen, in andere gevallen zouden seksuele delicten het gevolg zijn van niet-aangeboren hersenletsel. In een recent nummer van Tijdschrift voor Psychiatrie beschrijven twee medici een patiënt met seksuele ontremming veroorzaakt door uitzaaiingen van een longtumor. Deze uitzaaiingen hadden het diep in de hersenen gelegen limbisch systeem van de patiënt aangetast. Het limbisch systeem bestaat o.a. uit de hippocampus, gyrus cinguli, amygdala en cortex orbitofrontalis en speelt een grote rol bij geheugen, motivatie en genot. Omdat de patiënt een blanco geschiedenis had op het gebied van seksueel afwijkend gedrag, moesten zijn seksuele ontremmingen – bij andere mensen in bed gaan liggen, maken van seksistische opmerkingen, betasten van een verpleegkundige – wel te maken hebben met het aangetaste limbisch systeem. Kunnen we op basis van deze casus nou zeggen dat zedendelinquentie een gevolg kan zijn van afwijkingen in het limbisch systeem? Niet echt. Bij de patiënt was namelijk nog veel meer aan de hand. Zo was hij was agressief, doolde door het ziekenhuis en liep zomaar kamers van andere patiënten binnen. Het lijkt er dus op dat hij last had van algemene ontremming. Neuropsychologisch gezien is zo’n algemene ontremming niet zo vreemd. Het limbisch systeem stuurt signalen naar de prefrontale gebieden. Van deze laatste gebieden weten we dat zij een belangrijke rol spelen bij het onderdrukken van ongepast gedrag en dus als een soort van rem werken. Waarschijnlijk was de kapotte rem van de patiënt het gevolg van verkeerde input naar de prefrontale hersengebieden door een aangetast limbisch systeem. Hoe dan ook, bij bovengenoemde patiënt was meer sprake van algemeen ontremd gedrag dan van specifieke zedendelinquentie. Geen overtuigend bewijs dus voor een directe link tussen zedendelinquentie en afwijkende hersenen.

(Voor de goede orde: de medici die de patiënt hebben beschreven gaan, in tegenstelling tot bepaalde hersenwetenschappers, niet in op de link tussen zedendelinquentie en hersenen.)

Literatuur:

Vries, C.L. de. & Koers, H. (2013). Een man met seksuele ontremming veroorzaakt door paraneoplastische limbische encefalitis. Tijdschrift voor Psychiatrie, 55, 129-133.

Het is ontstaan uit allerlei dansvormen. Over de Pesso Boyden therapie heb ik het dan. Albert Pesso en Diane Boyden-Pesso waren namelijk twee dansers. Ze ontdekten dat dans en andere lichaamsuitingen geneeskrachtige effecten sorteerden. Het achterliggende idee van de Pesso Boyden therapie is dat – door middel van lichamelijk contact – negatieve ervaringen en trauma’s verholpen kunnen worden. Negatieve herinneringen kunnen worden vervangen door (fictieve) positieve herinneringen.  Het gaat ongeveer zo: je zit in een groep sessie en haalt je negatieve herinnering – zeg sexueel misbruik – op. De medepatiënten voeren ondertussen een toneelstukje op, en je wordt tegelijkertijd een beetje geknuffeld. En voila. Zo is de herinnering aan de negatieve ervaring vervangen door een meer positieve.

Het principe achter de Pesso Boyden therapie is dat je lichaam toegang geeft tot allerlei onbewuste herinneringen zoals bijvoorbeeld onbewuste herinneringen aan misbruik. Het komt aardig in de buurt van het “The Body Keeps the Score” idee van de psychiater Van der Kolk waarin het lichaam een soort rekenmachine is die alle trauma’s die je hebt meegemaakt in je leven optelt en dat het tellen voornamelijk op een onbewust vlak plaatsvindt.  Het stamt af van allerlei Freudiaanse theorieën waar nauwelijks wetenschappelijke evidentie voor bestaat. De Amerikaanse psycholoog Richard McNally schreef talloze boeken en artikelen over trauma en geheugen.  Zijn conclusie: er is geen wetenschappelijk bewijs dat trauma alleen op een onbewust vlak wordt verwerkt. Dus mocht het lichaam alle trauma’s aan het optellen zijn, dan gebeurt dit ook op bewust gebied.

Het heeft er alle schijn van dat er in feite pseudo-herinneringen in patiënten geïmplanteerd worden. Ook kennen ze waarschijnlijk niet het werk van ene Otgaar en collega’s dat heeft aangetoond dat je echte herinneringen niet zo maar even wist. Het is dus waarschijnlijk niet zo dat de switch naar een positieve herinnering ervoor zorgt dat de negatieve herinnering dan ook verdwijnt. Herinneringen aan traumatische gebeurtenissen worden sowieso niet zo snel vergeten. Misschien kunnen ze wel iets opsteken van het onderzoek van de Amsterdamse onderzoeksgroep van professor Merel Kindt. Die groep heeft laten zien dat angstreacties te wissen zijn door toediening van 40 milligram propranolol. Misschien moet er in de Pesso Boyden sessies propranolol pilletjes uitgedeeld worden. Het gebrek aan een gedegen theoretische onderbouwing is ook niet verwonderlijk. Op hun website staat geen enkele verwijzing naar literatuur die is gepubliceerd in een respectabel tijdschrift.

Het past allemaal aardig bij het recente onderzoek van Britse psychologen. Zij lieten mooi zien dat bij allerlei dubieuze therapieën (bijvoorbeeld hypnotherapie) nog steeds misvattingen over het geheugen bestaan ondanks vele jaren aan wetenschappelijk onderzoek . Saillant detail. Instellingen als de RINO bieden Pesso Boyden cursussen aan.  Als dergelijke behandelwijzen al daar worden aangeboden, dan kun je net zo goed de jury van het populaire dansprogramma “So You Think You Can Dance” vragen om daar een cursus te geven. Die kunnen waarschijnlijk nog veel beter dansen dan de Pesso’s.

Dat er iets grondig mis was met de onder invloed van valium en psychotherapie in elkaar geflanste bekentenissen van Quick werd niet ontdekt door slimme politiemensen of consciëntieuze juristen. Het was onderzoeksjournalist Hannes Råstam die de zaak aan het rollen bracht. In 2008 zocht hij Quick vaak op in de forensische inrichting Säter. Råstam won het vertrouwen van Quick en worstelde zich door zijn metershoge dossier. Toen Råstam kritische vragen ging stellen, gaf Quick toe dat hij de bekentenissen had verzonnen. Het Zweedse Openbaar Ministerie en de betrokken psycho-experts bestreden aanvankelijk dat er problemen waren, maar inmiddels hebben zich diverse rechtbanken gebogen over de bekentenissen. In 2011 werd Quick vrijgesproken van twee moorden, in 2012 werd hij vrijgesproken van nog eens drie moorden en onlangs oordeelde het Hof van Norrland dat zijn veroordeling voor drie andere moorden wankel is en in aanmerking komt voor herziening.

Een paar maanden geleden verscheen het boek van journalist Råstam over de affaire. Zelf maakte Råstam de publicatie niet meer mee want hij overleed aan kanker. En Quick? Quick is blij met zijn rehabilitatie en ziet kansen voor een ruimhartige schadevergoeding voor de tijd die hij in het gevang doorbracht. Hij deelt zijn vreugde met de 5000 volgers die hij op twitter heeft. Hij staat televisiezenders geroutineerd te woord. En je vraagt je af: doet hij dat met dezelfde overgave als waarmee hij destijds meespeelde in de door tientallen TV camera’s gefilmde reconstructies van de moorden die hij had opgebiecht?

Quick laat zich graag portretteren als een onnozele hals die slachtoffer werd van overijverige verhoorders en gemankeerde psychotherapeuten. Maar de waarheid is dat Quick zich wentelde in het ontzag dat het publiek koestert voor seriemoordenaars.

De stille gedupeerden, dat zijn de nabestaanden van de slachtoffers. Daartoe behoort ook de familie van de Janni en Marinus Stegehuis, een echtpaar dat in 1984 in noord Zweden werden overvallen en vermoord terwijl ze in hun tent aan het slapen waren. Quick bekende de moord en speelde enthousiast mee in een reconstructie op de plaats delict. De reconstructie werd een klungelige vertoning. Quick wist bijvoorbeeld niet te vertellen dat de slachtoffers met hun hoofd naar de tentopening hadden geslapen. De politie vond het evenzogoed allemaal prima, de aanwezige psycho-expert zag er evenmin een probleem in (“heeft dat detail verdrongen”) en het eind van het liedje is dat de echte dader nog steeds rondloopt.

In 2010 nam het Zweedse parlement een wet aan die moest voorkomen dat de moordenaar van Olaf Palme vanwege verjaringstermijnen niet meer kan worden vervolgd. Zou goed zijn als Hare Majesteit’s vertegenwoordiger erop aandringt dat er een zelfde regeling komt voor de moordenaar van Janni en Marinus Stegehuis.

Literatuur:

http://www.guardian.co.uk/world/2012/oct/20/thomas-quick-bergwall-sweden-murder/print

Thomas Quick heet eigenlijk Sture Bergwall. Quick is meer een artiestennaam. Zo’n andere naam maakte het voor Bergwall gemakkelijker om er tijdens de verhoorsessies op los te fantaseren: over hoe alter ego Quick onopgehelderde moorden zou kunnen hebben gepleegd. Zijn mededeelzaamheid daarover werd daarbij verder opgekrikt met diazepam. De ruimte die Bergwall van zijn verhoorders kreeg om tussen de bedrijven door er wat oude krantenartikelen op na te slaan, leidde er vervolgens toe dat zijn bekentenissen altijd met een paar feiten waren gelardeerd. Oppervlakkig beschouwd zagen ze er daardoor echt uit.

Maar voor het overige schoten ze te kort. Bergwall/Quick vertelde bijvoorbeeld de hand te hebben gehad in de moord op de 9-jarige Therese Johannessen, een Noorse zaak, die eind jaren ’80 speelt. De stoffelijke resten van Therese Johannessen zou Bergwall/Quick in een meer hebben gedumpt. Beweerde hij. Maar zelfs na weken dreggen in het meer vonden de autoriteiten helemaal niets van het lijk terug. In een tweede geval dat Bergwall/Quick op zijn geweten zei te hebben, was er een ontlastende getuige die hem ten tijde van het delict op een andere plek dan de plaats delict had gezien. En in weer een andere zaak die Bergwall/Quick voor zijn rekening nam, waren er DNA-sporen, maar die matchten niet met Bergwall/Quick.

Het verhaal van Bergwall/Quick is zo interessant omdat het de capita selecta van de rechtspsychologie in zich bergt. Je kunt er mee illustreren dat het riskant is als verhoorders de therapeut gaan uithangen, dat je verdachten niet moet opzadelen met het ridicule idee van verdrongen moorden, dat verdachten talkative worden van benzodiazepines, dat je ze al helemaal een vrijbrief geeft om te speculeren als je hen een alter ego aan de hand doet. En zoverder, en zomeer.

Maar het belangrijkste punt dat de zaak Bergwall/Quick demonstreert is het corrumperende potentieel van valse bekentenissen. Ligt er eenmaal een (valse) bekentenis op tafel, dan wordt al het andere bewijsmateriaal – ontlastende ooggetuigen, niet matchend DNA, ontbrekende schakels – in het licht van die bekentenis geïnterpreteerd.

Opnieuw is het de Amerikaanse rechtspsycholoog Saul Kassin die dit corrumperend effect met cijfermateriaal onderbouwde. Hij keek naar rechterlijke dwalingen en maakte daarbij onderscheid tussen zaken met valse bekentenissen en die met dwalende ooggetuigen. De eerste groep – valse bekentenissen – bleek gepaard te gaan met veel meer andere fouten, vooral forensic science errors. Zodra een valse bekentenis opduikt, treedt er een cascade aan missers op: ontlastende getuigen worden buiten het dossier gehouden, vinger-afdruk experts zien bij nader inzien toch een match, tegenvallende DNA-sporen worden wegverklaard etc.. Aldus ontstaat gaandeweg een bewijsconstructie die er ijzersterk uitziet, maar dat niet is. Zie het wonderlijke geval van Thomas Quick V.

Ja, de zaak Quick gaat over valse bekentenissen en vooral over hoe goed experts zijn in het herkennen ervan. Niet al te best dus. Wie denkt dat dit een Zweeds manco is, heeft het mis. Veelzeggend is het onderzoek van de Amerikaanse rechtspsycholoog Saul Kassin en zijn collega’s. Zij lieten gevangenen twee verhalen vertellen. Een verhaal ging over het delict waarvoor ze veroordeeld waren en een ander verhaal ging over het delict waarvoor een collega-gevangene vastzat. Noem het een echte en een valse bekentenis. De bekentenissen werden audiovisueel vastgelegd en aan studenten en ervaren politiefunctionarissen getoond. De vraag was: hoe vaak worden valse bekentenissen voor echt gehouden? En wie doet het beter: studenten of politiemensen?

Studenten hielden 46% van de valse bekentenissen voor waar. Bij politiemensen was dat percentage 67%. Hoe meer ervaring politiemensen hadden, hoe vaker ze deze fout maakten. Op een schaal van 1 (“ik twijfel”) tot 10 (“ik ben zeker van mijn zaak”) stelden politiemensen meer vertrouwen in hun eigen oordeel (7.4) dan studenten (6.2).

Meer fouten maken, maar wel zekerder van je zaak zijn: dat is een gevaarlijke combinatie. Kassin en collega’s betoogden dat de ervaring van politiemensen nu juist hun probleem is: wie veel rotzakken ziet die echt bekennen, is minder bedacht op een Thomas Quick. Zie het wonderlijke geval van Thomas Quick IV

In Säter was Quick een nobody. Echte criminelen kregen voorrang. Totdat Quick aan zijn therapeut meldde dat hij iets ergs moest opbiechten. Quick bekende dat hij het was die de moord op de 11-jarige Johan Asplund op zijn geweten had. Johan Asplund was in 1980 op klaarlichte dag verdwenen en nooit meer gezien. De zaak was in Zweden wijd en zijd bekend.

Quick vertelde zijn therapeut dat hij Asplund had opgewacht toen die uit school kwam. Vervolgens zou hij de jongen in zijn auto hebben gesleurd en naar het bos zijn gereden, waar hij hem eerst had verkracht en later vermoord.

De therapeut was onder de indruk. Vanaf die tijd schoven ook politieverhoorders en een forensisch psycholoog bij de therapie-sessies aan. De manier van werken was ongeveer als volgt. Quick kreeg tijdens de sessies hoge doses diazepam en vervolgens vroeg het team hem naar allerlei onopgehelderde moorden. Tussen de sessies door bracht Quick bezoekjes aan de bibliotheek en las wat de oude kranten berichtten over de onopgehelderde zaken. Quick bestudeerde ook Bret Easton Ellis’ roman American Psycho. En dan was er zijn fantasie. Van jongsaf aan had Quick een sterke voorliefde voor het theater.

Een cascade aan bekentenissen volgde. Fantasie? De forensisch psycholoog – een van Zweden’s meest vooraanstaande – vond wis en waarachtig van niet. Quick, zo legde de psych later aan de rechters uit, had de traumatische herinneringen aan de moorden verdrongen. Tijdens de therapie waren ze stukje bij beetje naar boven gekomen. “Dat noem je hypermnesie”, zei de psych tegen der rechters.

Omdat de psych het zei en omdat Quick bekende, werd Quick vervolgens tijdens afzonderlijke rechtszaken voor 8 moorden veroordeeld. De laatste veroordeling was in het jaar 2001.

Vanaf 2001 nam het geval van Quick een andere wending. De nieuwe directeur van Säter vond dat het maar eens afgelopen moest zijn met die supramaximale doses diazepam voor Quick. Quick op zijn beurt hield op met bekennen.

Ook kwam er kritiek op de rol van de forensisch psycholoog. Wat was hij nou eigenlijk: therapeut of getuige-deskundige? En waarom zadelde hij de rechters op met ideeën – verdringen, onbewuste herinneringen – die geen genade vonden in de ogen van de academische psychologie? Een van de critici, de jonge psycholoog Rickard Sjöberg, publiceerde een vernietigende analyse in Svenska Dagbladet (20 april 2010). De strekking: we hebben als psychologen tot nog toe gezwegen over de wanvertoning in deze zaak en dat moet snel ophouden. Sjöberg had meer dan gelijk dan hij op dat moment kon bevroeden.  Zie Het wonderlijke geval van Thomas Quick III